Dr. Nejat Tamzok
Geçtiğimiz hafta, ev sahipliğini Rusya Federasyonu’nun yaptığı BRICS Zirvesi sırasında medyaya bomba gibi bir haber düştü. Türkiye’nin gruba üye olması, Ankara’nın Pakistan’la olan yakın ilişkileri nedeniyle Hindistan tarafından engellenmişti.
İddia, eski diplomat Sinan Ülgen’in Alman gazetesi Bild’e verdiği bir röportaja dayandırılmıştı. “Erdoğan’ın BRICS rüyası paramparça oldu”[1] başlıklı habere göre Hindistan karşı oy kullanmıştı ve BRICS’teki kararlar oybirliği ile alındığından Türkiye’nin üyeliği suya düşmüştü.
Daha sonra, ilgili kişi, ifadelerinin yanlış aktarıldığını, zirvede Türkiye’nin üyeliği konusunun oylanmadığını ifade etti.[2]
Hindistan, Türkiye’nin BRICS üyeliğini veto etmemişti. Aslında, bir oylama da olmamıştı. BRICS üyeleri arasında genişleme için bir mutabakat sağlanamadığından bekleme kararı alınmıştı.
Ama yine de “ateş olmayan yerden duman çıkmaz” deyişini hatırlamakta yarar var.
Doğru, oylama yapılmadı ve dolayısıyla Hindistan da Türkiye aleyhine oy kullanmadı. Ama Hindistan Başbakanı Narendra Modi’nin zirve sırasında yaptığı açıklamalar Türkiye ve elbette Pakistan için de yeterince moral bozucuydu.
Modi, yeni ülkeleri – “üye ülke” değil – “ortak ülke” olarak BRICS’e kabul etmeye hazır olduklarını ifade ederken, bu konudaki kararların grup üyeleri tarafından oybirliğiyle alınması ve kurucu üyelerin görüşlerine saygı gösterilmesi gerektiğini özellikle vurguladı.[3]
BRICS’in Rusya, Çin ve Brezilya ile birlikte dört kurucu ülkesinden biri Hindistan olduğuna göre[4], Modi, kısaca, Yeni Delhi’nin onayı olmadan gruba yeni üye alınamayacağını hatırlatıyordu. Dolayısıyla, Hindistan’ın, son yıllarda ciddi sorunlar yaşadığı Türkiye’ye kolay geçit vermeyeceğini tahmin etmek zor değil.
Yeni Delhi’nin Türkiye’ye itirazının en önemli nedeni ise Hindistan ve Pakistan arasında 77 yıldır çözülemeyen Keşmir’in statüsüne dair meselede Ankara’nın aldığı Pakistan yanlısı pozisyon. Türkiye’nin bu konudaki tavrı, Hindistan tarafından içişlerine doğrudan bir müdahale olarak görülmekte. Hindistan Anayasası’nın Jammu Keşmir’e özel statü tanıyan maddesinin 2019 yılında kaldırılmasından sonra ilişkiler iyice gerildi. [5],[6] Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Birleşmiş Milletler Genel Kurulundaki konuşması sonrasında Modi’nin Türkiye’ye yapmayı planladığı ziyaret iptal edildi, savunma işbirliği anlaşmaları feshedildi, ticari ilişkiler önemli ölçüde aksadı.[7]
Sonrasında, Hindistan, Ankara’nın tepkisini çeken girişimlerde bulunmaya devam etti. Türkiye’nin sorunlar yaşadığı Ermenistan ve Yunanistan ile savunma anlaşmaları imzaladı. Bölgedeki pek çok ihtilafta Türkiye’nin karşısında bu ülkelerin yanında durduğunu hissettirdi. Buna karşılık, Ankara da Pakistan ile yakın askeri ilişkilerini sürdürdü.
Diğer taraftan, Hindistan’ın Orta Doğu’daki konumu ve özellikle İsrail ile olan ilişkisi, iki ülke arasında ayrı bir sorun alanını oluşturmakta. Cumhurbaşkanı Erdoğan İsrail’i “katil” olarak nitelerken, Modi’nin 7 Ekim 2023’teki Hamas saldırısının ardından “İsrail ile dayanışma içindeyiz” ifadesini içeren tweet[8] atması iki başkent arasındaki derin görüş ayrılığını açıkça ortaya koymakta.
Hindistan ve İsrail arasında son yıllarda yaşanan yakınlaşma sadece savunma ve teknoloji alanlarında geliştirdikleri işbirlikleriyle sınırlı değil. İki ülke, aynı zamanda, Orta Doğu’da ABD öncülüğünde oluşturulmaya çalışılan bölgesel mimari içerisindeki I2U2 ve Hindistan-Orta Doğu-Avrupa Ekonomik Koridoru gibi projelerde de uyum içerisinde yer almakta. Türkiye’nin dâhil edilmediği bu girişimlerin, her ne kadar ekonomik ve ticari amaçlar taşıdığı iddia edilse de giderek güçlü askeri-stratejik temeller oluşturmayacağı söylenemez.
Dolayısıyla, her ikisi de ABD ile yakın ilişkiler içinde olan ve bir taraftan dini-milliyetçi akımların ağırlık kazandığı, diğer taraftan İslami aşırılıkların varoluşsal tehdit olarak görüldüğü bu iki ülkenin yakınlaşması, Hindistan ile Türkiye arasındaki ilişkileri giderek daha da sorunlu hale getirmekte.
Neticede, Pakistan için olduğu kadar Türkiye için de BRICS yolundaki en zorlu engellerden biri şüphesiz – aynı zamanda Şanghay İşbirliği Örgütü üyesi de olan – Hindistan olacaktır. Ama bir adım daha ileri gidersek, Hindistan’ın iyi ilişkiler içerisinde olduğu ABD’nin de bu süreçte etkisinin olmayacağını kim iddia edebilir?
Ankara, Kasım 2024
[1] Bild, 2024. Erdogans BRICS-Traum zerplatzt, https://www.bild.de/politik/ausland-und-internationales/erdogans-brics-traum-zerplatzt-keine-aufnahme-in-putin-allianz-6718b1b5defbfe64e2c3cdaa, 24 Ekim 2024.
[2] Türkiye Today, 2024. Turkish analyst refutes German Bild’s report of India rejecting Türkiye’s BRICS membership, https://www.turkiyetoday.com/turkiye/turkish-analyst-refutes-german-bilds-report-of-india-rejecting-turkiyes-brics-membership-70054/, 24 Ekim 2024.
[3] The Times of India, 2024. “We support talks, not war”: PM Modi at Brics meet in Russia, https://timesofindia.indiatimes.com/india/we-support-talks-not-war-modi-at-brics-meet-in-russia/articleshow/114519082.cms, 24 Ekim 2024.
[4] Nejat Tamzok, 2024. BRICS üyeliği: Fırsat mı risk mi? https://enerjipolitik.com/2024/10/28/brics-uyeligi-firsat-mi-risk-mi/, EnerjiPolitik.com, 28 Ekim 2024.
[5] Republic of Türkiye, Mininstry of Foreign Affairs, 2024. No: 236, 5 August 2019, Press Release Regarding the Annulment of the Article of the Indian Constitution Which Accords Special Status to Jammu-Kashmir, https://www.mfa.gov.tr/no_236_-hindistan-anayasasi-nin-jammu-kesmir-maddesi-hk.en.mfa, Erişim tarihi: 30 Ekim 2024.
[6] Republic of Türkiye, Mininstry of Foreign Affairs, 2024. QA-72, 5 August 2020, Statement of the Spokesperson of the Ministry of Foreign Affairs, Mr. Hami Aksoy, in Response to a Question Regarding the Anniversary of Annulment of the Article of the Indian Constitution Which Accords Special Status to Jammu-Kashmir, https://www.mfa.gov.tr/sc_-72_-hindistan-anayasasi-nin-kesmir-e-ozel-statu-taniyan-maddesinin-ilga-edilmesinin-birinci-yildonumu-hk-sc.en.mfa, Erişim tarihi: 30 Ekim 2024.
[7] Firstpost, 2024. 5 reasons why Turkey’s Erdogan may be changing his tone on India, https://www.firstpost.com/world/5-reasons-why-turkeys-erdogan-may-be-changing-his-tone-on-india-13819778.html, 27 Eylül 2024.
[8] https://x.com/narendramodi/status/1710614655620534296?lang=en, 7 Ekim 2023, Erişim tarihi: 30 Ekim 2024.